Հրաբուխ (արեւմտահայերէն)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Հրաբուխ Սենտ– Հելեն, 1982 թ.:

Հրաբուխ, երկրաբանական կառուցուածք երկրակեղեւի ճեղքերու կամ խողովականման մղանցքներու վրայ, որմով երկիրի խորքի մակմայական օճախներէն պարբերաբար կամ անընդհատ մակերեւոյթ կը ժայթքին (կամ ժայթքած են) լաւայ, մոխիր, խարամ, այլ ապարներու բեկորներ, շիկացած կազեր եւ գոլորշի։

Ժայթքում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հրաբուխները կը ժայթքին Երկիրի ընդերքէն, երբ ապարները հոն խիստ կը տաքանան եւ կը փոխակերպուին կազերով հագեցած մեծ ճնշման հրահեղուկ զանգուածի՝ մակմայի։ Մակման երկիրի խորքէն մեծ ուժով գործադրում կը ճնշէ երկրակեղեւի վրայ եւ, համեմատաբար անկայուն տեղամասերուն մէջ զայն ճեղքելով կ՛արտահոսի մակերեւոյթ։ Դուրս ժայթքած մակման կը սառի, կը կազազրկուի եւ կը վերածուի լաւայի։ Այն ուղին, որով կը բարձրանայ մակման, կը կոչուի հրաբուխի մղանցք, որ կ՛աւարտուի ձագարաձեւ տեղամասով՝ խառնարանով։ Հրաբուխին խառնարանէն դուրս կը մղուին նաեւ հրաբուխային փոշի, մոխիր, քարեր, կազեր, որոնց կուտակումը կը ձեւաւորէ հրաբուխային լեռը։

Եթե հրաբուխալեռը նախքան ժայթքիլը պատուած ըլլայ ձիւնով եւ սառոյցով, ապա շիկացած լաւան ատոնք կը հալեցնէ եւ ջուրը խառնուիլով մոխիրին, կ՛առաջանան հզոր ցեխահոսքեր, որ մեծ արագութեամբ կը տարածուին լանջն ի վար։ Քոլումպիային մէջ 1985 թ. ժայթքման հետեւանքով ցեխահոսքը հաշուած վայրկեաններու մէջ ոչնչացուցած է քանի մը բնակավայրեր, զոհուած է աւելի քան 25 հազար մարդ։ 79 թ. Վեզուվ հրաբուխին ժայթքման հետեւանքով կործանուած են հին հռոմէական երեք քաղաքներ՝ Փոմփեյը, Հերքուլեանումը և Ստաբիանը, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ գիւղեր։ 1883 թ. Ինտոնեզիոյ մէջ Քրաքաթաու հրաբուխին ժայթքման հետեւանքով կղզին հանկարծ պայթեցան, անոր մեծ մասը վերածուեցաւ քարաբեկորներու ու փոշու։ Կազափոշու ամպերը հասած են 80 մ բարձրութեան։ Հրաբուխի հետեւանքով զոհուած է 36 հազար մարդ։

Բազմազանութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ արտավիժած նիւթերու կուտակումներու, կ՛առանձնանան կեդրոնական եւ ճեղքային հրաբուխներ։ Ըստ կառուցուածքի բնոյթին գործունեութեան հարաբերականութեան, հաճախականութեան, տեւողութեան, արտավիժուած նիւթերու կուտակումներուն, կազմին, ժայթքման առանձնայատկութիւններու կը դասակարգուինն՝

  • գործող հրաբուխ (մշտական կամ պարբերական աքթիվութեան),
  • մարած հրաբուխ (գործած են ոչ վաղ երկրաբանական անցեալին մէջ, վերջին 3 միլիոն տարուան ժամանակ),
  • հինահրաբուխներ (գործած են վաղ երկրաբանական անցեալին մէջ),
  • բազմածին հրաբուխ (բազմաթիւ ընդմիջումներով կը գործին կամ գործած են երկար ժամանակ),
  • միածին հրաբուխ (գործած են կարճ ժամանակահատուածի մէջ),
  • բարդ հրաբուխ (քանի մը գագաթներով եւ խառնարաններով),
  • մակաբոյծ հրաբուխ (բազմածին հրաբուխի լանջերուն տեղաբաշխուած միածին հրաբուխ), եւ այլն։

Գործող հրաբուխներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Aa large.jpg

Մշտական կամ պարբերական աքթիւութեան հրաբուխները կը կոչուին գործող հրաբուխներ։ Այժմ երկիրի վրայ կա աւելի քան 1300 գործող հրաբուխ։ Ատոնց թիւին կը պատկանին երկրագունդի խոշորագոյն եւ հատկապէս ահարկու Աւաչինսքայա և Քլիւչեւսքայա սոպկաները՝ Քամչաթկայի մէջ, Վեզուվը՝ Իտալիոյ մէջ, Հեքլան՝ Իսլանտիոյ մէջ, Ֆուծիյաման՝ Ճափոնիոյ մէջ, Քրաքատաուն՝ Ինտոնեզիոյ մէջ, Օրիսապան՝ Մեքսիքոյ մէջ, Մաունա Լոան՝ Հաուայեան կղզիներու մէջ և այլն։ Գործող հրաբուխներ կան ոչ միայն երկրի մակերեւույթին վրայ, այլեւ ովկիանոսներու եւ ծովերու յատակին։ Ատոնց ժայթքման ժամանակ ովկիանոսի ջուրերը հրաբուխի խառնարանին վրայ կը սկսի ալեկոծիլ, եռալ ու փրփրալ։ Ստորջրեայ ժայթքումէն առաջացած նիւթերը կուտակուելով դուրս կու գան ջուրի մակերեւոյթ եւ կը գոյացնեն կղզիներ, օրինակ՝ Քուրիլեան և Հաուայեան կղզիները։

Գործող հրաբուխներու տարածման շրջաններու մէջ յաճախ կը հանդիպին պարբերաբար տաք ջուր եւ գոլորշի շատրուանող աղբիւրներ, որ կը կոչվուին կեյզըրներ։

Չգործող հրաբուխներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այն հրաբուխները, որ չգործելով արդէն տեւական ժամանակներ, կը պահպանեն իրենց ձեւը եւ կառուցուածքը, կը համարվուին «քնած» հրաբուխներ։ Ատոնց թիւին կը պատկանին Էլպրուսը, Կազբեկը, Մեծ ու Փոքր Մասիսները։

Հայկական լեռնաշխարհ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայկական լեռնաշխարհին մէջ կան նշուած բոլոր տեսակներու աւելի քան 1000 հրաբուխ։ Ատոնցմէ գործող են Նեմրութ և Թոնդրակ բազմածին բարդ հրաբուխները, որոնց խառնարաններուն մէջ կը շարունակուին ծծումբային կազերու եւ տաք գոլորշու արտավիժումները։ Պայմանականօրէն գործող կը համարուին նաեւ Մասիսը և Վայոցսարը։ 189-ին եւ 341-ին Մասիսի և VII դարուն Վայոցսարի գործելու մասին կան գրաւոր յիշատակութիւններ (Յակոբ Մծբնացի, Ստեփանոս Օրբելեան)։ Բազմածին, կեդրոնական և շերտաւոր հրաբուխներ են Մասիսը, Արագածը, Սիփանը, Նեմրութը, Իշխանասարը, Արայի լեռը։ Բազմածին ճեղքային հրաբուխ են Ջաւախքի և Գեղամայ հրաբուխային լեռները։ ՀՀ բազմածին կեդրոնական եւ ճեղքային հրաբուխներու լանջերուն ամենուր տարածուած են միածին, կեդրոնական խարամային հրաբուխներ։ ՀՀ տարածքին մէջ յայտնի են աւելի քան 500 «քնած» հրաբուխներ, որոնցմէ ամենամեծը Արագած լեռն է։ Հրաբուխներու ժայթքումը մեծ արհաւիրքներ կը պատճառէ. հուրաբոսոր գետը ամեն ինչ կ՛այրէ իր ճամբային վրայ։ Ժայթքման վայրէն հարիւրավոր քիլոմեթրեր հեռու ալ դեռ օրեր շարունակ գետին կը թափուի քամիէն քշուած մոխիրը։

Հետաքրքիր փաստեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Որոշ հրաբուխներ կը ծնին բառացիօրէն մարդոց աչքի առաջ։ Այդպէս առաջացաւ, օրինակ, Պարիկուտեն հրաբուխը Մեքսիքայի մէջ։ 1943 թուականի փետրուարի 20-ին եգիպտացորենի դաշտին մէջ գիւղացիները տեսան ծուխի թանձր քուլաներ, որ կը բարձրանային 7 սմ տրամագիծով անցքէն։ Օրուան վերջին սկսեցան պայթիւնները, որոնք գրեթե առանց ընդհատումների շարունակուեցան քանի մը ամիսներ։ Միայն առաջին 3 օրուան ժամանակ հրաբուխային մոխիրէն եւ բեկորներէն առաջացաւ 160 մ բարձրութեան քոնաձեւ սար, որ 1 տարի անց հասաւ 430 մ-ի։ Պարիկուտենը վերջնականապէս մարաւ1952 թուականին, երբ իր բարձրութիւնը հասաւ 2800 մ-ի։
Այս հոդվածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցված է Հայկական համառոտ հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են՝ Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png